Petro Marko dhe një anatomi e korrupsionit të shoqërisë shqiptare

Edhe pse i lavdëruar shpesh si një nga veprat më të arrira dhe më të plota të Petro Markos, “Një emër në katër rrugë”, përgjatë leximit, shfaqet më tepër si një prozë e papërfunduar se sa si ndonjë triumf i letërsisë shqipe. Romani mbart energjinë e pastër dhe të papërpunuar të një shkrimtari thellësisht të angazhuar në trajtimin e frakturave morale dhe politike të kohës së tij, por njëkohësisht vuan nga mungesa e ekuilibrit stilistik, që hera-herës e bën prozën e Markos të tingëllojë monotone, jombresëlënëse, didaktike dhe të ngarkuar me peshën ideologjike të kontekstit në të cilin zhvillohen ngjarjet.

Thënë kjo, “Një emër në katër rrugë” nuk është një roman ku mungon lëvizja apo gjallëria. Përkundrazi, ai ka një ritëm të vrullshëm që i shtyn përpara ngjarjet, e për rrjedhojë edhe leximin, ndonëse në pjesën më të madhe të kohës, ky vitalitet zbehet nga prirja për të rrëfyer, më tepër se sa për të na i shfaqur ngjarjet me tensionin që vjen kur lexuesi nuk e di se ç’pritet të ndodhë. Shpesh personazhet duket sikur janë emblema ideologjish, pa arritur të bëhen kurrë plotësisht njerëz. Marrëdhëniet, veçanërisht ato romantike, rrëfehen në mënyrë thuajse mekanike dhe pa kompleksitetin emocional që kërkon letërsia, çka e bën gjithnjë e më të ndjeshme përgjatë librit fantazmën e soc-realizmit, si një mekanizëm që vepron në prapaskenë për të zbutur tensionet aty ku do duhej të ishin të ndera dhe duke i injektuar hera-herës dialogët me dogmatizëm.

Por, nëse ky është një roman që për nga ana letrare nuk sjell ndonjë kënaqësi apo kureshtje të madhe për lexuesin mesatar sot, ajo çfarë mund të na tërheqë drejt tij është saktësia thuajse kirurgjikale me të cilën zbërthen korrupsionin jo vetëm në nivel institucional, por si kulturë dhe mënyrë të jetuari. Nëse ia del injorosh aspektin ideologjik, gjë që bëhet e vështirë në një pjesë të konsiderueshme të romanit, mund të gjesh aty banalitetin e përditshëm të mënyrës se si qarkullon pushteti në shoqërinë shqiptare të kohës dhe, nëse gjen ngjashmëri therëse me të sotmen, kjo është një tjetër arsye për të të shtyrë ta lexosh gjer në fund, duke përjetuar madje edhe një lloj kënaqësie – sigurisht, nëse je i dhënë sadopak pas mazokizmit.

Ngjarjet në roman zhvillohen në Drimadhe, në jug të Shqipërisë, mes viteve 1930-1940. Personazhet kryesore janë katër njerëz, të cilët mbajnë të njëjtin emër: Gjikë. Siç thuhet edhe në roman, Gjikët janë të pakët në fshat, pasi nuk kanë ditë shenjtori dhe priftërinjve nuk iu pëlqen të pagëzojnë fëmijë me këtë emër.

Gjikë Argjiri është personazhi i përshkruar me notat më të gjalla në roman dhe që e përfaqëson në përsosmëri mendësinë e korrupsionit individual, pa rënë në nivelin e karikaturës. Argjiri është i korruptuar në mënyrën më shqiptare të mundshme, pasi (në mënyrë të kuptueshme), do që të lerë fshatin dhe punën e lodhshme (luftën, siç i referohen fshatërët e Drimadhes jetës së tyre të mundimshme), për t’u bërë pjesë e komfortit parazitar të burokracisë zogiste të Tiranës. Në pak faqe prezantim, Argjiri na vjen si një diagnozë sociologjike e shoqërisë tonë. Ai është njeriu, për të cilin pushteti është mundësia e vetme për t’u arratisur nga vuajtjet dhe mundimi. Argjiri do që të mos djersisë më dhe të fillojë të firmosë. Në këtë aspekt, ai është prototipi i një kaste të tërë zyrtarësh, që Shqipëria vazhdon të prodhojë prej dekadash.

Sot ëndrrën e tij, më tepër se sa fantazi, do ta cilësonim si plan karriere, që sigurisht në roman shpërblehet. Argjiri përshtatet me çdo regjim, i shërben çdo drejtuesi dhe është i gatshëm të shtyp cilindo gjen poshtë vetes. Ai nuk beson në asgjë, çka e bën ideal për sisteme ku ideologjitë s’janë veçse uniforma të përkohëshme. Marko ndërton kështu me largpamësi të frikshme një personazh, që do të ndihej si në shtëpi në çdo ministri të shtetit të sotëm shqiptar.

Por, ajo që fillon e bëhet më shqetësuese përgjatë leximit, është se Argjiri nuk është një përjashtim nga rasti në botën e romanit. Ai është në fakt vetëm simptomë e saj. Aty korroupsioni është kthyer në një gangrenë që përhapet ngadalë mbi institcuonet shtetërore, marrëdhëniet shoqërore dhe ato individuale, derisa në fund mbyt gjithçka. Edhe ata personazhe që nuk kanë ndonjë pushtet zyrtar, duekt se e kanë përvetësuar logjikën e korrupsionit si mënyrë mbijetese.

Me gjithë peshën ideologjike dhe dogmatizmin e herë pas hershëm, libri ka momente ku sjell me mjaft gjallëri dhe humor jetën e kohës. Fshatarët e Drimadhes – një komunitet modest dhe i izoluar – janë njëkohësisht ndër njerëzit më të shëtitur dhe të rrahur me botën. Ata kanë punuar në anije dhe kanë udhëtuar kudo në Karaibe, kanë punuar në minierat e Francës dhe kanë marrë pjesë në mbledhjet e komunistëve dhe anarkistëve të hershëm grekë në Athinë; kanë emigruar në Australi e Kanada, janë përballur me gangsterët e Amerikës së viteve ’20-të dhe ’30-të; lexojnë “Le Monde”, “Corriere della Sera” dhe të tjera gazeta europiane. Pra, janë ndoshta ndër njerëzit me horizontin më të gjerë në Shqipërinë e asaj kohe dhe megjithatë, kur flasin për Shqipërinë, vëmendja e tyre ngushtohet në shqetësime se kush është emëruar në cilin post publik, apo cili i afërm mund t’i ndihmojë të gjejnë një punë që do t’i largojë nga fshati. Gazetat shqiptare, shkruan P. Marko, shfletohen vetëm për t’u informar mbi ndryshimet e personelit të aparatit shtetëror.

Kjo përbën ndoshta edhe një nga vëshigmet më tragjikomike të romanit. Në Drimadhen e Markos dhe në Shqipërinë e kohës e atë të sotme, internacionalizmi është i destinuar të infektohet nga fatalizmi local. Për banorët e Drimadhes, politika mbetet një lojë elitare që luhet tjetërkund, sa kohë nuk ndikon kushëririn e dikujt që punon në ndonjë minstri apo zyrë shteti. Me gjithë horizontin e tyre të gjerë, ata mbeten apatikë të pafuqishëm.

Por, me gjithë cinizmin e tij, romani arrin edhe diçka tjetër mbresëlënëse: personazhet dytësore, ndonëse zenë pak hapësirë në rrëfim, shfaqen më të arrirë artistikisht se sa personazhet kryesore. Ndoshta prej faktit se nuk iu duhet të mbartin ndonjë peshë të madhe ideologjike. Merr përshembull tetarin Rizo, komandantit i xhandarmërisë së zonës, i zbritur në Drimadhë nga malet e Kurveleshit, i cili nuk është ngjitur në postin që mban për shkak të ndonjë merite, por sepse ka shërbyer mirë si bari i një deputeti të parlamentit. Rizoja nuk është besnik i ligjiti – dhe s’ka se si të jetë – por i sistemit që e ka caktuar në atë post që mban. Ai është i përkushtuar verbërisht ndaj monarkisë dhe mbretit, i bindur se në momentin që vesh unfiromën, bëhet intelektualisht superior ndaj kujtdo tjetër në fshat. Dhe ku? Në Drimadhe, ku të gjithë duket se kanë shëtitur botën dhe flasin të paktën një gjuhë të huaj. Tek Rizoja, P. Marko izolon një tipologji njeriu që vazhdon të endet në korridoret e pushtetit: njeriun e vogël që, për shkak të titullit që i kanë dhënë, e mendon veten të gjithëditur.

Personazhe si Rizoja i japin romanit disa momente të rralla realizmi psikologjik. Ata janë tiranë të vegjël, të cilët mbartin brenda vetes kontradikta dhe pasiguri. Individë, të cilët nuk predikojnë drejtësi dhe as revolucion, por kërkojnë vetëm respekt, njohje dhe të mbahen në atë pak pushtet në majën e të cilit janë zvarritur me mjaft mundim. Tek ta, mund të gjesh diçka që i ngjan sadopak letërsisë së sinqertë.

Nëse “Një emër në katër rrugë” ka diçka për të na thënë neve sot, është se mekanikat e korrupsionit, ndonëse administrative dhe të mërzitshme, janë pikërisht ajo çka e mban makinerinë në lëvizje.