“Zona e Interesit” – Të jetosh në fqinjësi me vdekjen

“Zona e Interesit,” e regjisorit Jonathan Glazer (“Nën Lëkurë,” “Srasbourg 1518”), përmban në vetvete dy filma: ai që na shfaqet vizualisht në ekran dhe ajo çfarë dëgjojmë. Pak pas shfaqjes së titullit në nisje të filmit, ekrani errësohet dhe ne qëndrojmë përballë kësaj errësire më gjatë se zakonisht, duke dëgjuar një muzikë shqetësuese, e cila gradualisht ia lë vendin cicërimave të zogjve, gurgullimës së lumit dhe zërave të fëmijëve. Jemi të verbuar në errësirë por, ajo çfarë dëgjojmë është e paqtë dhe në thelb, rikonfirmon jetën.

Filmi na prezanton me familjen gjermane Höss (prindërit Rudolf e Hedwig me fëmijët), teksa kalojnë disa momente relaksuese në natyrë. Pak më vonë, shohim shtëpinë e tyre të bollshme, rrethuar nga kopshte të gjelbra dhe një oborr i lulëzuar. Gjer këtu, gjithçka duket perfekte por, kjo përsosmëri fsheh tmerrin që ndodh pak metra më tej. Përtej një muri të lartë betoni gjendet kampi i përqëndrimit të Aushvicit, komandant i të cilit është Rudolf Höss. “Zona e Interesit” ngrihet pikërisht mbi idenë e kundërvënies dhe disonancës. Simetria e fotografisë, lëvizjet minimale të kameras dhe pastërtia e rregulli në shtëpinë e Höss-ëve vendosen përballë krismave të armëve, klithmave dhe uturimës konstante të furrave ku digjen trupat e të burgosurve të Aushvicit.

Makthi i holokaustit dëgjohet gjatë gjithë filmit (në formën e klithmave, të shtënave dhe bërtitjes së ushtarëve) por, ne nuk gjendemi për asnjë çast brenda kampit të përqëndrimit. Në fakt, me përjashtim të një plani të vetëm, ku pas shpinës së Rudolf Höss-it ngrihen re të zeza tymi nga një prej oxhakëve të kampit, ne asnjëherë nuk shohim se ç’ndodh atje brenda. Nuk e shohim pasi kemi frikë të përballemi me të keqen, të cilën jemi të ndërgjegjshëm se po ndodh, ashtu siç janë të ndërgjegjshëm edhe Höss-ët (dhe e gjithë shoqëria naziste), që kanë ngritur një sistem të tërë komunikimi abstraskt, vetëm e vetëm për të shmangur të folurit në mënyrë direkte për atë që ndodh përtej murit të shtëpisë së tyre. Në fakt, “Rajhu i Tretë” ishte i njohur për kodin gjuhësor që i mundësonte realizimin e krimeve të tmerrshme pa brerje ndërgjegjieje. Ekzistonte një fjalor i mirëfilltë burokratik i mbushur me eufemizma ku, fjala vjen, “migrimi i detyruar” shndërrohej në “zhvendosje”, ndërsa “shfaroja masive e hebrenjve” në “zgjidhje përfundimtare.” Kur masakrimit të miliona njerëzve i referohesh si “trajtim special,” atëhere nuk ka nevojë të mendosh për atë çfarë po bën në të vërtetë.

Veç kësaj, tmerri që ndodh në anën tjetër iu mundëson Höss-ëve nivelin e lartë të jetesës, edhe pse me kalimin e kohës familja duket e izolurar brenda burgut përrallor që ka ndërtuar për veten. Pastërtia dhe kopshtet e lulëzuara mundësohen nga puna e disa prej të dënuarve që shërbejnë në shtëpinë e komdandatit të kampit. Kur Rudolf Höss zhvesh çizmet para se të hyjë në shtëpi, ato merren dhe pastrohen nga një tjetër i dënuar. Në një moment gjatë filmit, në sfond dëgjohet gjëmimi i trenit që afrohet, që me shumë mundësi sjell të dënuar të tjerë në kamp, ndërsa pamjet tregojnë bashkëshorten e Rudolf Höss duke iu shpërndarë shërbyeseve veshje të reja, që po me aq mundësi iu janë marrë të dënuarve të ekzekutuar brenda kampit. Kjo bëhet e qartë kur ajo provon vetë një pallto dhe në xhep gjen buzëkuqin e pronares së mëparshme.

Në tërësi, “Zona e Interesit” është një film i ftohtë e i rezervuar. Ai qëndron larg optimizmit sipërfaqësor të “Listës së Schindler-it” apo sentimentalizmit të “Pianistit.” Aty nuk ka nazistë të mirë. Në fakt, duket se gjendemi në një botë ku gjithçka pozitive është e huaj. Në disa skena përgjatë filmit, ne shohim një vajzë të vogël që fshehurazi vendos mollë në tokë brenda kampit (ndoshta për të dënuarit?), por këto skena shfaqen si fotonegativë, të shoqëruara nga një muzikë e rëndë dhe ankth-nxitëse, si për ta treguar sa më të huaj këtë gjest të thjeshtë njerëzor, në kontekstin e shoqërisë naziste. Nga ana tjetër, në shtëpinë e Höss-ëve jeta zhvillohet me një normalitet të shtirur. Ata jetojnë me kutërbimin e vdekjes në oborr, por nuk flasin kurrë për të. Madje, as sjelljet apo gjestet e tyre nuk tregojnë ndonjë farë shqetësimi. Bloza e oxhakëve të Aushvicit nuk arrin t’a ndotë bardhësinë e veshjeve të tyre. Bisedat e familjes janë të zbrazëta, mekanike, vetëm për të shkëmbyer informacion bazik. Për shkak të pozicionit si komandant i kampit, Rudolf Höss është i vetmi i cili flet për atë që ndodh përtej murit por, edhe kjo ndodh ndodh mekanikisht, teksa ai diskuton “teknikalitetet e vdekjes” dhe rritjen e efikasitetit të kampit. Për ta, holokausti është thjesht një detyrë, të cilën duhet ta zbatojnë me përpikmëri dhe efikasitet. E rëndësishme është të mos ndalen e të mendojnë, pasi atëherë e gjithë ngrehina do të binte. Shumë është shkruar, folur, e komentuar për “banalitetin e së keqes” por, “Zona e Interesit” duket se e mbart atë në strukturën e vet filmike. Gjatë gjithë kohëzgjatjes së filmit, progresi narrativ është minimal, aq sa duket se asgjë nuk ndodh përtej mediokritetit të jetës së përditshme, edhe pse ajo çfarë na vjen në sfond përmes dëgjimit (dhe nuk duam ta shohim), është masakra më e frikshme që njerëzimi modern ka parë.

Por, tmerri i asaj çfarë ndodh nis të shfaqet përmes sjelljeve të ç’rregullta të pjesëtarëve të familjes Höss. Vajza e madhe ecën në gjumë, ndërsa gjyshja, e lodhur nga fqinjësia me vdekjen, vendos të largohet pa lajmëruar askënd. Gjatë lojës në oborr, djali i madh mbyll vëllain brenda serrës së luleve dhe, teksa e  sheh t’i lutet ta lirojë, vetë ulet jashtë dhe imiton zhurmën e gazit. E vetmja që duket se nuk mund ta durojë gjendjen, është foshnja e familjes, e cila shpërthen në të qara sa herë që nga kampi dëgjohen krisma dhe të bërtitura.

Edhe pse mund të duket sikur filmi trajton një moment të caktuar historik, ai përqëndrohet po aq tek mënyra se si historia i regjistron ngjarjet tragjike. Kur Rudolf Höss transferohet në Oranienburg, e shoqja kërkon që ajo dhe fëmijët të qëndrojnë në shtëpinë e ëndrrave. Ajo nuk dëshiron të largohet nga realiteti i stisur. Nga ana tjetër, Rudolf-i flet për herë të parë pa e rrumbullakosur gjuhën për vrasjet gjatë një bisede në telefon me bashkëshorten, por reagimi i saj i menjëhershëm është kundërshtues. “Është mesnatë dhe kam nevojë të fle,” përgjigjet ajo duke e ndërprerë bisedën.

Ndërsa Rudolf Höss zbret shkallët e ndërtesës ku gjendet zyra e tij e re, çdo kat ka më pak dritë, gjersa ai zhytet plotësisht në errësirë. Por, pak përpara kësaj, Rudolf Höss ndalet  dhe, i kërrusur nëpër shkallë, vjell disa herë. Ai është i lodhur ashtu sikurse edhe shikuesit nga koha e shpenzuar duke u shtirur në botën e ftohtë dhe jo-harmonike të filmit dhe si reagim ndaj kësaj, editori Paul Watts bën një kapërcim në kohë. Befas, në ekran shfaqet Aushvici i ditëve tona, i kthyer në muze, ndërsa dy punonjëse pastrojnë ambientet e tij pak përpara hapjes për vizitorët.

Ky kapërcim në kohë na lejon të kuptojmë më plotësisht efektet e pastërtisë sterile të shfaqura më herët në film. Në pjesën e dominuese të filmit, ne shohim se si pastrimi shërben për të fshirë e shfarosur (spastrimi i shoqërisë naziste nga gjithçka e padëshiruar. Pastrimi i kujdesshëm i Rudolf Höss – pas një marrëdhënieje seksuale me një prej të burgosurave të kampit – përpara se të kthehet për të fjetur me të shoqen. Bardhësia e veshjeve dhe nënkresave që fshehin makabritetin e asaj çfarë ndodh matanë oborrit të shtëpisë). Duke na shfaqur për një çast pastrimin e muzeut të Aushvicit në ditët tona, Glazer na jep mundësinë të shohim se si pastërtia mund të shërbejë edhe për të ruajtur. Kjo, pasi mënyra se si ne e ruajmë historinë dhe regjistrojmë e transmetojmë ngjarjet e saj, përmes propagandës, fotografive, videove dhe internetit, flet për një ndërthurje konstante midis të vërtetës siç ka ekzisutar dhe mënyrës se si ajo vjen tek ne më pas. Mjafton të shohim edhe sot se si fuqitë globale manipulojnë narrativa të ndryshme për të “pastruar” krimet dhe masakrat që dëshmojmë dita-ditës.

Regjisor: Jonathan Glazer.

Skenarist: Jonathan Glazer, bazuar mbi romanin me të njëjtin titull të Martin Amis.

Aktorë: Christian Friedel (Rudolf Höss), Sandra Hüller (Hedëig Höss) Ralph Herforth (Osëald Pohl).

Kohëzgjatja: 1 orë e 46 minuta.