Qytete që jetojnë dhe qytete në shitje

Gjëja e parë që të bie në sy pasi ke lënë pas stacionin qendror të trenave në Bolonja janë muret. Jo edhe aq për shkak të arkitekturës dhe portikëve – ndonëse edhe këto nuk kanë të sharë – por vetë muret, të mbuluara nga shtresa grafitish. Disa prej tyre mesazhe proteste, të tjera fraza gjysmë poetike, sikur të kenë dalë nga gjoksi i ndonjë të alkoolizuari të dëshpëruar, për t’u ngjitur menjëherë në suvanë e plasaritur të mureve të vjetra të qytetit. Askush nuk duket se ngutet t’i fshijë.

Ky është një qytet ku ti e ndjen qysh në fillim se asgjë nuk është krijuar për ty. Njerëzit ende jetojnë, nxitojnë sepse iu duhet vërtet të jenë diku, shijojnë lirshëm pasditeve hijen e pakët të pemëve, apo ulur në shkallët e katedrales në qendër të qytetit. Një qytet ku nuk ka vetëm turistë apo gig workers, por banorë të vërtetë: studentë, mësues, shoferë autobusi, fëmijë. Një qytet ku darka është diçka që shijohet dhe jo një deklaratë e stilit të jetesës. Dhe kjo është ajo çfarë e bën atë në të vërtetë një vend interesant.

Bolonja nuk përpiqet të të joshë. Nuk i intereson aprovimi yt. Në fakt, mjaftojnë pak minuta për ta kuptuar se nuk je “i mirëpritur” aty. E shumta, ndihesh “i toleruar,” sikur t’i kesh hyrë dikujt në shtëpi në mes të bisedës.

Pastaj vjen Tirana.

Krahasimet nuk i bëjnë kurrë mirë askujt, aq më tepër kur janë të padrejta, por ky është një krahasim që nuk ka të bëjë me arkitekturën dhe as me mënyrën e jetesës, po me parehatinë; me trishtimin që përjeton kur kthehesh në qytetin tënd dhe ndihesh sikur nuk ke më vend aty. Me ankthin e heshtur të përpjekjes për të gjetur një vend për veten në një qytet, i cili është tepër i zënë duke marketuar veten; ku çdo hapësirë është e negociueshme për t’u dhënë ose marrë me qira.

Me kulla që dita-ditës konkurrojnë njëra tjetrën për nga lartësia dhe shkëlqimi, Tirana ngjan me një vend që kërkon me çdo kusht t’i ngjajë një qyteti, në vend që të funksionojë vërtet si një i tillë. Këtu, muret e ndërtesave të reja janë bosh, estetikisht të përsosura si slide Power Point-i. Grafitit janë zhdukur prej kohësh, për t’u zëvendësuar nga murale të financuara nga bashkia, ministria e kulturës, apo ambasadat. Çdo formë komunikimi publik, nëse nuk është reklamë, duhet aprovuar prej Tyre më parë. Hapësira publike është kthyer në hapësirë lobimi. Trotuaret ngushtohen për t’iu liruar vend ndërtesave të reja që prentedojnë se do të sjellin më shumë jetë, por që në shumicën e rasteve nuk sjellin tjetër veçse metra katrorë.

Këtu nuk mund të hedhësh më shumë se njëzetë hapa pa u përplasur me një tjetër kullë të mbështjellë me pelerinën e një posteri që premton “vizion,” “luks”, apo “të ardhme,” fjalë të koduara që zakonisht nënkuptojnë se as ti dhe askush që ti njeh nuk do të banojë ndonjëherë këtu.

Qytetet e jetueshme kanë nevojë për njerëz që të mund të funksionojnë, ndërsa qytetet spekulative jo. Në fakt, këto fundit e kanë shumë më të lehtë të funksionojnë pa ata sepse një qytet pa njerëz – ose ku njerëzit shndërrohen praktikisht në NPC (non playable characters) – do të thotë një qytet pa ankesa, pa grafiti, pa zhurmë, por me metra katrorë për shitje dhe regjistra transaksionesh. Një qytet perfekt për pamje me dron, por fatkeqësisht nuk jemi zogj që ta shijojmë.

Po, ky është një qytet në rritje, por rritet duke shmangur banorët e vet. Ata janë gjithnjë e më dytësorë, pasi një qytet me lagje funksionale, me zhurmën dhe rrëmujën e përditshme është më pak tërheqës se një shesh i kuruar me kujdes pëbri një kulle shumëkatëshe. Kështu, qyteti resht së qeni qytet, për t’u kthyer  gradualisht në portofol biznesi, ku njerëzit përbëjnë kërcënim për shkak të luhatshmërisë së tyre. Sa më i palëvizshëm që të jesh – me ligje tqë të mbrojnë nga rritja e pakontrolluar e qirasë, me ankesat e tua, protestat, nevojën për hapësira publile – aq më shumë fërkim krijon. Ndaj, qyteti fillon të ketë gjithnjë e më pak hapësirë për ty, duke të larguar jo me forcë, por përmes ridizenjimit, duke sjellë bashkë me të çmime më të larta dhe arkitekturë abstrakte, më pak stola, më shumë zona rezidenciale, më pak librari, më shumë banka, duke ruajtur pamjen e shtëpisë deri në momentin kur provon realisht të jetosh në të.

Në qytete si Bolonja – që në fakt sa vijnë e pakësohen sot në botë ti mund të zhdukesh midis turmës. Në qytete si Tirana – që fakteqësisht sa vijnë edhe shtohen – ndihesh i vëzhguar gjatë gjith kohës dhe njëkohësisht, çuditërisht i padukshëm. I pari thotë “ja ku jam”, ndërsa tjetri “ja çfarë mund të jem, nëse dikush investion edhe pak më shumë.”

Dhe më e keqja është se dalë-ngadalë, ti nis të harrosh se ç’është qyteti i vërtetë, me shpresën se rastësia do të përplasë sërish me një të tillë në të ardhmen.